ატენის სიონი

ატენის სიონი ფრიალო კლდის კიდეზე, საყრდენი კედლით გამაგრებულ ბაქანზე დგას, ატენის ხეობაში, რომელიც არა მხოლოდ ისტორიული ძეგლებით, არამედ თვალწარმტაცი პეიზაჟითა და ღვინითაც არის ცნობილი. სახელი „სიონი“ იერუსალიმის სიონის მთიდან მომდინარეობს. ტაძარი (24 × 19 მ, სიმაღლე 22 მ) ძირითადად მომწვანო-მონაცრისფრო ქვიშაქვის თლილი კვადრებითაა ნაგები, გამოყენებულია სხვა ფერის ქვებიც; შესასვლელები სამხრეთით და ჩრდილოეთითაა. გეგმის საფუძველია ტეტრაკონქი: გუმბათქვეშა სივრცე ოთხივე მხრიდან აფსიდებით იხსნება, ჯვრის მკლავებს შორის კუთხეებში კი ოთახებია, რომლებიც ცენტრალურ სივრცეს წრის სამი მეოთხედის მოხაზულობის ნიშებით უკავშირდება. რვაწახნაგა, ოთხსარკმლიანი ყელი სფერულ გუმბათს ატარებს; კვადრატიდან წრეზე გადასვლა სამ წყებად განლაგებული ტრომპებით ხდება, გუმბათში კი რელიეფური ჯვარია. საკურთხეველი ორი საფეხურითაა ამაღლებული, აღმოსავლეთი აფსიდის შუა სარკმლის ქვეშ ქვის ტრაპეზი დგას. ტაძარი ძალიან ჰგავს მცხეთის ჯვარს, რომელიც, როგორც წესი, მასზე ადრეულად მიიჩნევა, ამიტომ ზოგი ხელოვნებათმცოდნე მას „ჯვრის ტიპის“ ტაძრებს მიაკუთვნებს.

ფასადებს რელიეფები და სარკმელთა ჩუქურთმიანი თავსართები ამკობს. სახურავის კუთხეებში ცხვრის თავები და მინიატურული ტაძრის გუმბათია გამოსახული. აღმოსავლეთის ფასადი ფრიალოს თავზე დგას და მის წინ მხოლოდ ვიწრო გასასვლელია დატოვებული, ამიტომ საკურთხევლის სარკმლის ზემოთ მოთავსებული შვიდი რელიეფის აღქმა ძნელია: შუა წახნაგზე ქრისტეა დასალოცად აწეული ხელით, გვერდით ფიგურები, ქვემოთ — ცხოველები და ფრინველები. მთავარი, სამხრეთის შესასვლელი, სადაც ადრე კარიბჭე იდგა, ორმაგი ბურთულებიანი კაპიტელებითა და დეკორატიული ნახევარსვეტებითაა მორთული. ჩრდილოეთ შესასვლელის ტიმპანზე ორი ირემი მრგვალი აუზიდან სვამს წყალს — მორწმუნეები, რომლებიც რწმენის ერთი წყაროდან სვამენ; ამავე ფასადზე დავით გარეჯელის მოწაფე ლუკიანე ირემს წველის და სამსონი ლომს ებრძვის. დასავლეთ ფასადზე ნადირობის სცენაა და წინასწარმეტყველი აბაკუმი, რომელიც ანგელოზს ორმოში მყოფ დანიელთან მიჰყავს. რელიეფები სხვადასხვა დროს შეიქმნა: ნაწილი ტაძრის თანადროულია, უმეტესობა კი X საუკუნის II ნახევრის სომხურ რელიეფებს ემსგავსება.

ინტერიერში, ბათქაშის ჩამოცვენის ადგილებში, უძველესი დეკორის ფრაგმენტები გამოჩნდა: წითელი საღებავით შესრულებული წყობის იმიტაცია და იმავე საღებავით შემოხაზული რელიეფური ჯვარი გუმბათში. ტაძარი მთლიანად XI საუკუნის II ნახევარში მოიხატა; განირჩევა რამდენიმე მხატვრის ხელი, მაგრამ ჩანაფიქრი ერთიანია. საკურთხევლის აფსიდში ღვთისმშობელი ნიკოპეაა, ბემის კამარაზე ქრისტე ყოვლისმპყრობელი, კედლებზე თორმეტი მოციქული. სამხრეთ აფსიდში ღვთისმშობლის ცხოვრების სცენებია, ჩრდილოეთში — ქრისტეს ცხოვრებისა, დასავლეთ აფსიდი კი მთლიანად განკითხვის დღის კომპოზიციას უჭირავს, მის ქვედა რეგისტრში კტიტორთა — მეფეებისა და დიდებულების პორტრეტებით. კოლორიტი ცისფრის ტონებზეა აგებული — ბაცი მონაცრისფროდან სუფთა კობალტამდე, მოვერცხლისფრო მწვანესთან, წითელსა და იისფერთან ერთად.

ტაძარი თარიღიანი არ არის, მაგრამ VII საუკუნის I ნახევრით ათარიღებენ. სამხრეთ ფასადის აღმოსავლეთ ნიშში სომხური წარწერაა: „მე თოდოსაკ მაშენებელი ამ წმიდა ეკლესიისა“. ის დიდხანს სამშენებლო წარწერად ითვლებოდა, ახალი გამოკვლევით კი გვიანდელი უნდა იყოს; ზოგი მკვლევარი, მათ შორის გ. ჩუბინაშვილი, თოდოსაკს ტაძრის ამშენებლად მიიჩნევს, ზოგი კი, მაგალითად გ. აბრამიშვილი, — მის რესტავრატორად X საუკუნის ბოლოს.

კედლებზე შემორჩენილი IX–XI საუკუნეების წარწერები საქართველოს ისტორიის, ენისა და პალეოგრაფიის მდიდარი წყაროა. მათ შორისაა უძველესი ცნობილი ნუსხური წარწერა, 835 წლით დათარიღებული, და მხედრულის უძველესი ცნობილი ნიმუშები 980-იანი წლებიდან. ერთი წარწერა იხსენიებს ადარნასეს, აშოტ I-ის მამას, რომლითაც საქართველოს ბაგრატიონთა ახალი სამეფო ხაზი იწყება. სამხრეთ აფსიდის წარწერა მოგვითხრობს, რომ ხალიფამ თბილისის ამირა ისჰაკ იბნ ისმაილის წინააღმდეგ ბუღა ალ-ქაბირის მეთაურობით დიდი ლაშქარი გამოგზავნა; ბუღამ ისჰაკი დაამარცხა და სიკვდილით დასაჯა, 853 წლის 5 აგვისტოს თბილისი აიღო და ქალაქი გადაწვა. სამხრეთ ფასადის წარწერის მიხედვით, მეფე ბაგრატ IV-მ 1060-იან წლებში ატენში ქალაქის აშენება ბრძანა და წარწერა ყველა აშენებულ ნაგებობას ჩამოთვლის. ქალაქი ბოლოს დაინგრა; ტაძრის მახლობლად შუა საუკუნეების გამაგრებული ქალაქის ნანგრევებია.

მოხატულობის თარიღზე მკვლევრები ერთმანეთს არ ეთანხმებიან: შ. ამირანაშვილი მას 904–906 წლებით ათარიღებდა, რ. შმერლინგი და თ. ბარნაველი — 1072–1080 წლებით. ტაძარი არაერთხელ გაძარცვეს დამპყრობლებმა; მასში ჩანს შაჰ-აბას I-ის შემოსევის დროინდელი ხანძრის კვალი, მაგრამ მოხატულობა გადარჩა. 1968–1975 წლებში სპეციალურმა სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნომ შეაკეთა და გაამაგრა ფასადების ქვედა ნაწილები და გუმბათის სახურავი, 1983 წელს შენობა ქვის ფილებით გადაიხურა, მოხატულობა კი გაიწმინდა და გამაგრდა. 2006 წლის 7 ნოემბერს ატენის სიონს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა. ტაძარი მოქმედია.

ტაძარი სოფელ დიდ ატენთანაა, გორიდან გზით დაახლოებით 12 კილომეტრში, ატენის ხეობაში. ეზოდან გარშემო კლდოვანი მთების ხედი იშლება; ადგილობრივები აქ ტერასებზე ვაზს აშენებდნენ. სუვენირების მაღაზიაში შეგიძლიათ შეიძინოთ მონასტრის ღვინო, თაფლი და ხის სუვენირები. ტაძარი მოქმედია — ღვთისმსახურების დროს სიჩუმე დაიცავით. გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ.