ასკანის ციხე

ასკანის ციხე — იგივე თამარ მეფის ციხე — ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრეა ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ბახვისწყლის მარცხენა ნაპირზე, სოფელ მთისპირში, დელემურისა და თაფურიათის მთებს შორის, ნასოფლარ ციხისუბნის ტერიტორიაზე, სადაც დღეს ბენტონიტური თიხა მოიპოვება; ციხეს ასკანისა ეწოდება, რადგან მთისპირი ისტორიულად ასკანის თემში შედიოდა. ძეგლზე რამდენიმე სამშენებლო ფენა გამოიყოფა — უძველესი IV საუკუნისა, უახლესი XIX საუკუნისა — მაგრამ სამეცნიერო ექსპედიცია ციხეზე არასდროს ყოფილა და ის დღემდე შეუსწავლელია. 1833 წლის ცნობით ციხე ორი კოშკის, წითელი მარმარილოთი ნაშენი სამლოცველოსა და რამდენიმე ხის ქოხისგან შედგებოდა; ნაგებია ფლეთილი ქვითა და კირხსნარით, საკმაოდ დაზიანებული გალავნის კედლების სისქე 2 მეტრს, სიმაღლე 6 მეტრს აღემატება. შესასვლელი სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილშია, მის მარცხნივ ღრმა ჭაა, საიდანაც გვირაბი ბახვისწყლამდე ჩადიოდა — დღეს ჭა ქვა-ღორღითაა ამოვსებული. 1889 წლის აღწერით ციხის შიგნით ორი დიდი ქვა-ქვევრი იდგა, ერთი „წყლის სათვალავად“ წოდებული, და 4 მეტრი სიმაღლისა და 2 მეტრი სიგანის სანადიმო ქვაფორე; 1910 წელს ოთხი უზარმაზარი ლოდი იყო შემორჩენილი — სამი წყლის რეზერვუარის, ერთი მაგიდის ფუნქციით — და ოდა და ეკლესია სახურავით, აღმოსავლეთის სარკმლითა და მოხატულობით. მაღალ კლდეზე ციხის სასახლე იდგა, მის გვერდით თლილი ქვით ნაგები V–VII საუკუნეების ბაზილიკა; ციხის ქვემეხები 1930-იან წლებში ოზურგეთში წაიღეს. დღეს ხის ნაგებობათაგან არაფერია შემორჩენილი და გალავნის კედლები საგრძნობლადაა დაზიანებული; კულტურული მემკვიდრეობის პორტალზე ძეგლი № 9263-ითაა აღრიცხული.

ივანე როსტომაშვილის ცნობით ციხე IV საუკუნეშია აგებული, ბაზილიკა V–VII საუკუნეებისაა. გადმოცემით ციხეზე VIII საუკუნეში მურვან ყრუს ულაშქრია: აღება რომ გაჭირვებია, უნაგირები და კეხები ცხენებიდან მოეხსნათ და ერთმანეთზე დაეწყოთ, რომ კედელზე ასულიყვნენ, მეციხოვნეებმა კი გავარვარებული ისრებით უნაგირებს ცეცხლი წაუკიდეს, ლაშქარი უკან გაბრუნდა და ბრძოლაში მურვანმა მუზარადი დაკარგა, რომელიც დიდხანს ციხის ეკლესიაში ინახებოდა — მურვან ყრუს ლაშქრობას გურიაში „ქართლის ცხოვრებაც“ ადასტურებს. ციხე გურიის სამთავროს ხაზინის საცავი იყო; XVIII საუკუნის შუა წლებში ციხისთავობას მანველიშვილები, შემდეგ ასათიანები ფლობდნენ, 1770 და 1774 წლებში ოსმალებმა აიღეს, მაგრამ ორჯერვე მამია IV გურიელმა და სოლომონ I-მა დაიბრუნეს. 1804 წელს ქაიხოსრო გურიელმა ურჩ ციხისთავს დავით ასათიანს ციხე ექვსკვირიანი ალყით ვერ წაართვა, სანამ გაღარიბებულმა აზნაურმა ბეჟან ბერიძემ ღალატით არ გამოიტყუა და ქაიხოსროს მოლაშქრეებმა არ მოკლეს; ქაიხოსრომ ციხისთავად სვიმონ თაყაიშვილი დანიშნა, ციხე განაახლა და სამთავროს მთავარ საპყრობილედ აქცია.

1819 წელს აჰმედ-ფაშა ხიმშიაშვილი ოსმალთა რაზმით სოფელს დაესხა და რამდენიმე მცხოვრები გაიტაცა, მამია გურიელის გურულებმა გზა მოუჭრეს, აღა და 34 კაცი მოკლეს და 90-მდე დაატყვევეს, გატაცებულები კი სახლებში დააბრუნეს. 1828 წელს ასკანის ციხეში რუსეთის მმართველობის წინააღმდეგ მებრძოლი სოფიო გურიელი იყო გამაგრებული და 30 სექტემბერს ციხე რუსეთის ჯარმა დაიკავა. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ციხე დიუბუა დე მონპერემ ჩაიხატა, 1870-იან წლებში მასში ჯერ კიდევ ძვირფასი ნივთები, ფული, ავეჯი, წყლის რეზერვუარი, პატიმართა საკანი და ზარბაზანი იყო, 1884 წელს ოზურგეთის მაზრის უფროსმა ვირუბოვმა კედლის კუთხე სისქის შესამოწმებლად გამოანგრევინა. 1967 წელს „ძეგლის მეგობარმა“ სტატია „გადავარჩინოთ ასკანის ციხე“ გამოაქვეყნა; ასკანის სოფლის ხედი XVII საუკუნეში იტალიელმა მისიონერმა ტერამო კასტელიმ ჩაიხატა.

ციხე ოზურგეთიდან აღმოსავლეთით, ბახვისწყლის ხეობაში, სოფელ მთისპირთან, ოზურგეთიდან 17-ოდე კილომეტრშია, მანქანით დაახლოებით ნახევარი საათის სავალზე; ციხე მაღალ კლდეზე დგას. კლდეზე ასასვლელი ბილიკი ადგილობრივებს ჰკითხეთ.