შემოქმედის მონასტერი

შემოქმედის სამონასტრო კომპლექსი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შემოქმედში, მდინარე ბჟუჟის მარცხენა ნაპირის პატარა ბორცვზე დგას, ოზურგეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით 7–8 კილომეტრში, და შემოქმედის ეპარქიის ცენტრია; კომპლექსი ორი ერთმანეთზე მიდგმული ეკლესიის, სამრეკლოს, გალავნისა და გამოქვაბულისგან შედგება და ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია. მაცხოვრის ეკლესია 10×13 მეტრის სამნავიანი უგუმბათო ბაზილიკაა, შიგნით და გარეთ თლილი ქვით ნაგები, მოცისფრო ქვით მოპირკეთებული და თეთრი მარმარილოს იატაკით; სავარაუდოდ XIII–XIV საუკუნეებისაა და, ვახტანგ ბერიძის აზრით, თავდაპირველად ერთნავიანი იყო, რომელსაც გრძივი კედლები მოარღვიეს და ნავები მიუშენეს, რის შემდეგაც ახალი პერანგით შემოსეს და ჭადრაკულად განლაგებული სხვადასხვა ფერის ქვით მოაპირკეთეს; დასავლეთ ფასადზე სარკმლის ირგვლივ ჩუქურთმაა, ინტერიერი მთლიანად მოხატული იყო და შემორჩენილ ფრაგმენტებზე მამია II გურიელი (გარდაიცვალა 1627 წელს) და მისი მეუღლე თინათინი არიან გამოსახულნი ქართული წარწერებით. მასზე მიდგმული ფერისცვალების ეკლესია „ზარზმა“ 9×7 მეტრისაა — ერთი ნავი რვასარკმლიანი ყელის გუმბათით, მონასტრის ახლოსვე მოჭრილი მოცისფრო პორფირით მოპირკეთებული, შესასვლელი დასავლეთიდან, კარის არქიტრავზე ჯვარი ექვსქიმიან და ხუთქიმიან ვარსკვლავებს შორის; კედლებზე ქართული და ბერძნული წარწერების ფრაგმენტები და პირველი შემოქმედელი ეპისკოპოსის ბესარიონ მაჭუტაძის ფრესკაა, 1961 წელს კი „გრიგოლ გალატოზთუხუცესის ბანდასძის“ XI–XV საუკუნეების წარწერა აღმოჩნდა. სამრეკლო XVI საუკუნისაა, 1831 წელს წინამძღვარმა არქიმანდრიტმა არსენ მგალობლიშვილმა აღადგინა და მონასტერში შესასვლელი მისი მხრიდანაა.

ბჟუჟის მარჯვენა ნაპირზე, ეკლესიის ქვემოთ, ორი ოთახისგან შემდგარი გამოქვაბულია, სადაც ადრე დაყუდებული ბერები ცხოვრობდნენ; მონასტრის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1,2 კილომეტრში გორაზე გალავნიანი ნაეკლესიარია, რომელიც ექვთიმე თაყაიშვილის აზრით გუმბათიანი უნდა ყოფილიყო, ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრში კი ახლახან აღდგენილი გორისფერდის ეკლესია. ტაძარში დაკრძალულნი არიან როსტომ გურიელი (გარდაიცვალა 1564 წელს), მამია III (1714) და მამია V გურიელები, ეზოში — შემოქმედელი ეპისკოპოსები.

შემოქმედი საუკუნეთა მანძილზე გურიელთა საძვალე იყო და კახაბერ II გურიელის დროს (1479–1483) სამიტროპოლიტო კათედრა გახდა — გურიის სამთავროს სამი საეპისკოპოსოდან (ჯუმათი, ხინო) ერთ-ერთი, რომლის მღვდელმთავრები „შემოქმედელის“ სახელს ატარებდნენ. XVI საუკუნის ბოლოს, სამცხე-საათაბაგოს ოსმალეთის მიერ დაპყრობის შემდეგ, ვახტანგ I გურიელმა გუმბათოვანი ეკლესია „ზარზმა“ ააგო, რათა ზარზმის მონასტრიდან გადმოსვენებული 886 წლის ფერისცვალების ხატი — უძველესი ქართულ ხატთა შორის — და სხვა ძვირფასეულობა დაებინავებინა, მათ შორის ლაკლაკიძეების ღვთისმშობლის XI საუკუნის ხატი, და მონასტერს 80 კომლი გლეხი შესწირა. XVII საუკუნის მიწურულს შემოქმედელმა ეპისკოპოსმა იაკობ დუმბაძემ 1687 წელს ევროპაში იმოგზაურა და რომის პაპ ინოკენტი XI-ს შეხვდა. 1794 წელს მიტროპოლიტ იოსებ თაყაიშვილის გარდაცვალების შემდეგ კათედრა დაცარიელდა და მონასტერი ქაიხოსრო გურიელის ხელში გადავიდა; 1820 წელს, მისი აჯანყების ჩახშობისას, გენერალმა ველიამინოვმა შემოქმედის ციხე და მის კედლებში მოქცეული სამონასტრო ნაგებობები ააფეთქა.

XIX საუკუნეში მონასტერი არაერთხელ გაიძარცვა: 1833 წელს იგი დიუბუა დე მონპერემ აღწერა, 1861 წელს მუსლიმმა აჭარლებმა გაძარცვეს, 1873 წელს დიმიტრი ბაქრაძემ კოლექციის პირველი სამეცნიერო აღწერა შეადგინა — მათ შორის 1 004-ფურცლიანი „შემოქმედის გულანისა“ (1512–1749) და „ფუტკრისა“ —, 1875 წელს სიძველეები უპატრონოდ ეყარა, 1881 წელს ფოტოგრაფმა სტეფანე საბინ-გუსმა სინოდალური კანტორის ნებართვით „რესტავრაციისთვის“ გაიტანა და აღარ დააბრუნა, 1889 წელს გადარჩენილი ნიკოდიმ კონდაკოვმა აღწერა, 1895 წელს ოლივერ და მარჯორი უორდროპებმა მოინახულეს, 1913 წელს ექვთიმე თაყაიშვილი იყო, 1919 წელს კი 30 მილიონი მანეთის ღირებულების განძი ბათუმის გავლით ოსმალეთში გაიტანეს. 1920 წელს კათედრა ბათუმისა და შემოქმედის ეპარქიად აღდგა, 1924 წლიდან გადარჩენილი ნივთები საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია, 1963–1967 წლებში შემოქმედელი ეპისკოპოსი დღევანდელი კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II იყო, 1995 წელს შემოქმედის ეპარქია ცალკე აღდგა და გურიის სამივე მუნიციპალიტეტს მოიცავს, 2007 წელს მონასტერი ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლთა სიაში შევიდა.

შემოქმედი ოზურგეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით 7–8 კილომეტრშია — მანქანით დაახლოებით 12 წუთი; მონასტერი სოფლის ზემოთ ბორცვზე დგას, შესასვლელი სამრეკლოს მხრიდანაა. მონასტერი მოქმედია და შემოქმედის ეპარქიის ცენტრია; გახსნის საათები, მისასვლელი და ჩაცმულობის წესები ადგილზე დააზუსტეთ.