ბედიის ტაძარი

ბედიის ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი სოფელ ბედიის ცენტრში დგას, ოჩამჩირიდან 25 კილომეტრში. საქართველოს ადმინისტრაციული დაყოფით სოფელი აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გალის მუნიციპალიტეტშია (ქართული ენციკლოპედიური წყაროები მას ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტს მიაკუთვნებენ; დე ფაქტო ადმინისტრაციაში — ტყვარჩელის რაიონი). სამონასტრო კომპლექსი გალავნით იყო შემოსაზღვრული და ტაძრის გარდა სამრეკლოსა და ბედიელ მიტროპოლიტთა ორსართულიანი სასახლის ნაშთებს მოიცავს.

ტაძარი ჯვარგუმბათოვანი, „ჩახაზული ჯვრის“ ტიპის ნაგებობაა — სწორკუთხედში ჩაწერილი ჯვარი, რომლის აღმოსავლეთი მკლავი აფსიდით მთავრდება, დანარჩენი კი სწორკუთხაა. გუმბათი აღმოსავლეთით საკურთხევლის კედლებს, დასავლეთით კი ორ თავისუფლად მდგომ ბოძს ეყრდნობოდა; თოთხმეტწახნაგოვანი გუმბათი და მისი ყელი დღეს ჩამონგრეულია. ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნავებს ზემოთ პატრონიკეა. ფასადები გათლილი ქვიშაქვითაა მოპირკეთებული და ჩუქურთმიანი პორტალებით, სარკმლის საპირეებითა და ლავგარდანით იყო შემკული; ჩუქურთმიანი ქვების ნაწილი დღეს ტაძრის შიგნით ან მიწაზეა. ფასადებზე, ფრესკებსა და საეკლესიო ნივთებზე ასომთავრული წარწერებია შემორჩენილი, რომლებიც მშენებლობისა და განახლებების ამბავს მოგვითხრობენ.

ინტერიერში მხატვრობის სამი ფენაა — X–XI, XIII–XIV და XVI–XVII საუკუნეებისა; სამხრეთ კედელზე ბაგრატ III-ისა და დადიანთა საგვარეულოს წარმომადგენლების პორტრეტებია. ტაძრიდან დასავლეთით, 50–100 მეტრში, მიტროპოლიტთა სასახლის ნანგრევებია: ქვედა სართული თაღებითა და სვეტებით, სადაც სატრაპეზო და სათათბირო დარბაზი იყო, ზედა, დაუმთავრებელი სართული კი ეპისკოპოსთა საცხოვრებელი იყო; სასახლეს ჩრდილოეთიდან სამრეკლო ებმის, რომლის პირველი სართული ეზოს კარიბჭეა. ბედიიდანვეა „ბედიის ბარძიმი“, ბაგრატ მეფისა და გურანდუხტ დედოფლის ჭედური წარწერებით.

ისტორიული ცნობებით, ბედიის კომპლექსი X საუკუნის მიწურულს, დაახლოებით 999 წელს, ააგო ბაგრატ III-მ — ჯერ აფხაზთა მეფემ და შემდეგ გაერთიანებული საქართველოს პირველმა მეფემ. მან ტაძარი „საყდრად საეპისკოპოსოდ“ შექმნა, მრავალი სოფელი შესწირა, „ყოვლითა სამკაულითა“ შეამკო და ბოლოს აქვე დაიკრძალა; ბედიაშივეა დაკრძალული მისი დედა, დედოფალი გურანდუხტი. ბაგრატის ნაგებობა საძირკვლების დონეზე შემორჩა და არქეოლოგებმა ნაწილობრივ შეისწავლეს; დღევანდელი ტაძარი XIII–XIV საუკუნეთა მიჯნაზე ხელახლა აიგო წინა ნაგებობის ჩუქურთმიანი ქვების გამოყენებით და XV საუკუნეშიც გადაკეთდა. სამრეკლო XII–XIV საუკუნეებისაა; მის დასავლეთ ფასადზე XIV საუკუნის წარწერაა გიორგი დადიანისა და მეფე კონსტანტინეს ხსენებით.

ბედიის საეპისკოპოსო შუა საუკუნეებში საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საეკლესიო და კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრი იყო. დავით აღმაშენებელმა ბედიელ მთავარეპისკოპოს სვიმეონს ბედიელ-ალავერდელის საპატიო წოდება მიანიჭა, რითაც დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს ეკლესიათა ერთიანობას გაუსვა ხაზი. XV–XVI საუკუნეებში ბედიელმა მიტროპოლიტმა ანტონ ჟუანისძემ სასახლე ააგო და მდიდარი წიგნსაცავი დააარსა, სადაც ხელნაწერებს აღადგენდნენ და საღვთისმეტყველო თხზულებებს თარგმნიდნენ. XVII საუკუნეში ღვთისმსახურება შეწყდა და XIX საუკუნის მეორე ნახევარში განახლდა; საუკუნის ბოლოს ტაძარი მცენარეებით დაფარული იდგა, გუმბათის დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ მთელი იყო, მაგრამ XX საუკუნის დასაწყისში „განახლების“ მიზნით რუსმა ბერებმა დაზიანებული გუმბათი მთლიანად მოხსნეს.

1968–1969 წლებში სასახლე ნაწილობრივ აღადგინეს. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით ბედიის მონასტერს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა. კანონიკურად ტაძარი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიას ეკუთვნის; 2022 წლის მდგომარეობით ღვთისმსახურება არ ტარდება, ძეგლი მოუვლელია და რესტავრაციას საჭიროებს.

ტაძარი სოფელ ბედიის ცენტრში, ოჩამჩირიდან 25 კილომეტრში დგას. წირვა-ლოცვა არ ტარდება და ძეგლი მიტოვებულია; გუმბათი აღარ არის, ფრესკები კი ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. მისასვლელი ადგილზე დააზუსტეთ.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.