ფოთის საკათედრო ტაძარი

ფოთის საკათედრო ტაძარი, იგივე ფოთის სობორო, ქალაქ ფოთის ცენტრშია — ნიკო ნიკოლაძემ ადგილი ისე შეარჩია, რომ ტაძარი ქალაქის ყველა მხრიდან ჩანდეს. ეს ნეობიზანტიური ტაძარი კონსტანტინოპოლის წმინდა სოფიის ტაძრის თითქმის ზუსტი, შემცირებული მასშტაბის ასლია და საქართველოს ხუროთმოძღვრებაში ანალოგი არ აქვს; იგი 2 000 მლოცველზეა გათვლილი, ავტორები არქიტექტორები ალექსანდრე ზელენკო და რობერტ მარფელდი არიან, ორნამენტი და დეკორი ტრაპიზონის მთების შუა საუკუნეების ქრისტიანული ტაძრების მიხედვითაა შესრულებული. ტაძარი რკინაბეტონის ეკლესიაში გამოყენების ერთ-ერთი უადრესი მაგალითია მსოფლიოში: ენებიკის სისტემა პარიზის ბიუროს ინჟინრების პროექტით გამოიყენეს, რადგან რამდენიმე პროექტის შემდეგ გაირკვა, რომ სუსტი გრუნტის გამო ტრადიციული ქვის კონსტრუქცია არ გამოდგებოდა, და საძირკველიც, მთელი კონსტრუქციაც და გუმბათებიც რკინაბეტონისაა.

ტაძარს სამი ტრაპეზი ჰქონდა. კანკელის ხატები რუსეთის საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიის მხატვარმა დუმიტრაშკომ 1908 წელს დაასრულა: ჩრდილოეთ ნაწილის ხატები ბერძნულ-ბიზანტიურ, სამხრეთისა ქართულ-ბიზანტიურ, შუა ნაწილისა რუსულ-ბიზანტიურ სტილშია, მათ შორის წმინდა ნინოს, ანდრია პირველწოდებულისა და წმინდა მეფე დავით აღმაშენებლის ხატებია. საბჭოთა პერიოდში თეატრად გადაკეთებისას შენობა რამდენჯერმე გადააკეთეს და მისი იერსახე შეილახა; 2005 წლიდან ტაძარი ეკლესიას დაუბრუნდა და აღდგენილია.

1895 წლის 17 ივნისს რუსეთის იმპერატორმა ქუთაისის სამხედრო გუბერნატორს ფოთის საკათედრო ტაძრის მშენებლობის განსაკუთრებული კომიტეტის შექმნის ნება დართო, რომელსაც ქალაქის თავი ნიკო ნიკოლაძე ჩაუდგა სათავეში. ნიკოლაძეს ქართული ხუროთმოძღვრული სტილის ტაძრის აგება განუზრახავს და პროექტიც შეუკვეთავს, მაგრამ რუსულმა მმართველობამ ის დაიწუნა, და ზელენკომ და მარფელდმა ახალი პროექტი კონსტანტინოპოლის წმინდა სოფიის მიხედვით შეიმუშავეს. 1906 წლის 14 სექტემბერს, ჯვართამაღლების დღესასწაულზე, გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსმა გიორგი ალადაშვილმა საძირკველი აკურთხა; 1907 წლის 22 მაისს გუმბათზე ჯვარი აღმართეს — მშენებლობა რვა თვეს გაგრძელდა — და 1908 წელს კანკელი დასრულდა.

1923 წელს, წითელი არმიის შემოსვლის შემდეგ, კომუნისტურმა ხელისუფლებამ ტაძარი თეატრად აქცია და ზარები ინდუსტრიალიზაციის ფონდს გადასცა (ზოგი ცნობით გადაწყვეტილება 1932 წელს მიიღეს). დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ ეკლესიასა და თეატრის დასს შორის შენობისთვის დავა დიდხანს გრძელდებოდა, სანამ ფოთის საკრებულომ ის ეკლესიას არ გადასცა; 2005 წლის ნოემბერში პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა ტაძრის გასაღები კათოლიკოს-პატრიარქ ილია II-ს გადასცა და ტაძარი ღვთისმსახურებას დაუბრუნდა.

ტაძარი ფოთის ცენტრში დგას, ისე შერჩეულ ადგილას, რომ ქალაქის ყველა მხრიდან ჩანდეს; ფოთი ქუთაისიდან გზით დაახლოებით 110 კილომეტრია, საათნახევრის სავალი. ტაძარი მოქმედია; გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ.