გელათის მონასტერი

გელათის მონასტერი ქართული ხუროთმოძღვრული ანსამბლი და შუა საუკუნეების საქართველოს კულტურის უმნიშვნელოვანესი ცენტრია, ქუთაისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 11 კილომეტრში, მდინარე წყალწითელას ხეობის თავზე მდგარ ბორცვზე, გალავნით შემოზღუდული; სახელი, შესაძლოა, იერუსალიმის „გენნათის“ კარიბჭიდან მომდინარეობს. ღვთისმშობლის მიძინების მთავარი ტაძარი ცენტრალურ-გუმბათოვანია — გუმბათი ორ ბოძსა და საკურთხევლის კედლებს ეყრდნობა, აღმოსავლეთით სამი წახნაგოვანი აფსიდი აქვს, დასავლეთით სტოა, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან ეკვდერები; მინაშენებით ტაძარი დაახლოებით 35-ზე 36 მეტრია და 34 მეტრამდე მაღალი, ეკლარის თლილი ქვით მოპირკეთებული, ფასადები რთული რიტმის დეკორატიული თაღედებითაა დამუშავებული და თითქმის მოკლებულია ჩუქურთმას, ფართო და უხვად განათებული ინტერიერი კი ერთიანად დაფარულია სხვადასხვა დროის მხატვრობით. საკურთხევლის კონქში ცნობილი გელათის მოზაიკაა — 1125–1130 წლების ბიზანტიური სტილის ღვთისმშობელი ყრმით მთავარანგელოზებს შორის, ამიერკავკასიაში საუკეთესოდ მიჩნეული; დასავლეთ სტოაში XII საუკუნის ფრესკებია საეკლესიო კრების გამოსახულებით, სამხრეთ ეკვდერში დავით ნარინის ორი XIII საუკუნის პორტრეტი, ჩრდილოეთ კედელზე იმერეთის სამეფო ოჯახის XVI საუკუნის პორტრეტები და დავით აღმაშენებლის გამოსახულება, ძველი ნახატის მიხედვით XVI საუკუნეში აღდგენილი.

მთავარი ტაძრის აღმოსავლეთით XII საუკუნის წმინდა გიორგის ეკლესიაა — გეგმით მთავარ ტაძარს იმეორებს, მცირე ზომისაა და XVI საუკუნის მოხატულობა აქვს; ცხრა მეტრში XIII–XIV საუკუნეების წმინდა ნიკოლოზის ორსართულიანი ეკლესია დგას, ქვედა სართული ოთხივე მხრიდან თაღებითაა გახსნილი, ზედა ჯვარისებრი პატარა ეკლესიაა; ჩრდილო-დასავლეთით XIII საუკუნის სამრეკლოა, რომლის თაღოვანი ფანჩატური წყაროზეა დაშენებული. ანსამბლში აკადემიის ნანგრევებიც შედის — დაახლოებით 300 კვადრატული მეტრის სწორკუთხა შენობა სამი აღმოსავლეთი შესასვლელით, მოგვიანებით მიშენებული მდიდრული კარიბჭით, კედლების გასწვრივ ქვის დასაჯდომებითა და მოხატული კედლებით. სამხრეთ გალავნის მთავარ შესასვლელში დავით აღმაშენებლის საფლავია და მის გვერდით განჯის რკინის კარიბჭე, რომელიც დემეტრე I-მა 1138 წელს ნადავლად ჩამოიტანა; გალავნის გარეთ 150 მეტრში სოხასტერის — დაყუდებულ ბერთა სამყოფელის — ნანგრევებია, სამხრეთ-დასავლეთით წმინდა საბას X–XI საუკუნეების დარბაზული ეკლესიის ნაშთი, წყალწითელას ხეობაში „დავითის კონცხზე“ კი მონასტრის დამცველი მრგვალი კოშკის ნანგრევები.

გელათი 1106 წელს დავით აღმაშენებლის თაოსნობით დაარსდა, როცა ქუთაისი საქართველოს დედაქალაქი იყო, და თავიდანვე მონასტრად და სასწავლო კერად ჩაფიქრდა: მეფემ აქ უცხოეთის — მათ შორის კონსტანტინოპოლის მანგანის — მონასტრებში მოღვაწე ქართველი მეცნიერები და ფილოსოფოსები შემოკრიბა, და აკადემიას, რომელსაც თანამედროვენი „ახალ ელადასა“ და „მეორე ათონს“ უწოდებდნენ, პროკლეს კომენტატორი იოანე პეტრიწი და „დოგმატიკონის“ ავტორი არსენ იყალთოელი ამშვენებდნენ. მთავარი ტაძარი 1130 წელს, დემეტრე I-ის დროს დასრულდა, და მონასტერი სამეფო სახლის საკუთრება და საძვალე გახდა — აქ დაკრძალეს დავით აღმაშენებელი, დემეტრე I, გიორგი III და, მისი ისტორიკოსების ცნობით, თამარი, მოგვიანებით კი იმერეთის მეფეები ბაგრატ III, გიორგი II, ალექსანდრე V, სოლომონ I და სოლომონ II. XII–XV საუკუნეებში მონასტერს სრული ავტონომია ჰქონდა და მხოლოდ მეფის უმაღლეს უფლებას ცნობდა, მოძღვართმოძღვარი კი სამეფო დარბაზის წევრი იყო; მონღოლებისა და თემურლენგის შემოსევებმა მისი ცხოვრება შეაფერხა. 1510 წლის 23 ნოემბერს იმერეთში შემოჭრილმა ოსმალებმა გელათი გადაწვეს; იმერეთის მეფეებმა ბაგრატ III-მ — თანამედროვეთა „მეორედ აღმშენებელმა“ — და გიორგი II-მ ტაძრები კაპიტალურად შეაკეთეს და მოხატეს, 1520-იან წლებში გელათში საეპისკოპოსო კათედრა დაარსდა, საუკუნის მეორე ნახევარში კი დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოსის რეზიდენცია ბიჭვინთიდან გელათში გადმოვიდა და აქ 1814 წლამდე დარჩა. XVIII საუკუნის ბოლოს მონასტერი 42 სოფელს ფლობდა; 1810 წელს, იმერეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ, შტატის მონასტრად იქცა.

გელათში საუკუნეების განმავლობაში მინიატურებით შემკული ხელნაწერები და ჭედური ხელოვნების შედევრები ინახებოდა — მათ შორის ხახულის ღვთისმშობლის კარედი, რომელიც 1859 წელს მოიპარეს და 1923 წელს დაზიანებული დაბრუნდა. 1923 წელს მონასტერი დახურეს და ქუთაისის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის ფილიალად აქციეს; ღვთისმსახურება დამოუკიდებლობის შემდეგ აღდგა. 1994 წელს გელათი ბაგრატის ტაძართან ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა, 2006 წელს ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლის სტატუსი მიიღო, 2010–2017 წლებში ბაგრატის რეკონსტრუქციის გამო საფრთხის ქვეშ მყოფ ძეგლთა სიაში იყო და 2017 წლის 10 ივლისიდან მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში ცალკე, ბაგრატისგან დამოუკიდებლადაა აღრიცხული. 2003–2016 წლებში აშშ-ის ელჩის ფონდმა ხუთი სარესტავრაციო პროექტი დააფინანსა (2013 წელს 600 000 დოლარი სახურავისა და ფრესკებისთვის), მაგრამ ახლადგადახურული ტაძრის კრამიტი დატყდა, ჩასულმა წყალმა კედლის მხატვრობა დაასველა და ფრაგმენტები ჩამოცვივდა — 2020 წელს გამოვლენილმა ზიანმა, რომელიც სპეციალისტების თქმით ვეღარ აღდგება, საზოგადოების პროტესტი და გამოძიება გამოიწვია.

გელათი ქუთაისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 11 კილომეტრშია, ტყიბულის მიმართულებით — მანქანით ან ტაქსით დაახლოებით 20 წუთი, ქუთაისიდან სამარშრუტო ტაქსითაც; პარკინგი გალავანთანაა. მონასტერი მოქმედია და დღისით ღიაა, შესვლა უფასოა, ჩაცმულობის წესები მოქმედებს. მოწამეთა იქვე, ქუთაისიდან 6 კილომეტრშია და ერთ ვიზიტში ერთიანდება.