ბაგრატის ტაძარი

ბაგრატის ტაძარი — ქუთაისის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების საკათედრო ტაძარი — ქუთაისში, რიონის მარჯვენა ნაპირის კლდოვან ბორცვზე, უქიმერიონზე დგას, ქალაქის ძველი ზედა ნაწილისა და ციხის კედლებში; იგი ქართული შუა საუკუნეების საეკლესიო ხუროთმოძღვრების საეტაპო ძეგლია როგორც არქიტექტურით, ისე ისტორიული და სიმბოლური მნიშვნელობით. ტაძარი ტრიკონქის ტიპის ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობაა: გუმბათი ოთხ მძლავრ ბურჯს ეყრდნობოდა, ჯვრის მკლავები გარედან სწორკუთხაა, შიგნით კი აღმოსავლეთით, სამხრეთითა და ჩრდილოეთით ნახევარწრიული აფსიდებით მთავრდება; დასავლეთ მკლავს შიგნით პატრონიკე — გალერეა — შემოუყვებოდა, სადაც წირვისას მეფე-დედოფალი და დიდებულები იდგნენ, საკურთხევლის ორსავე მხარეს სამკვეთლო და სადიაკვნე იყო. მშენებლობის ბოლოს ჩრდილო-დასავლეთიდან სამსართულიანი საცხოვრებელი კოშკი მიაშენეს, სავარაუდოდ ქუთათელი ეპისკოპოსისთვის, 1020-იან წლებში კი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მდიდრულად მოჩუქურთმებული კარიბჭეები. მორთულობა მდიდარია: ფასადებს დეკორატიული თაღების სისტემა აკავშირებს, აღმოსავლეთი ფასადი ხუთი თაღითა და ორი ღრმა ნიშითაა გაფორმებული, სარკმელთა საპირეები და კარიბჭეები უხვადაა ნაკვეთი — ძირითადი ნაგებობის ორნამენტი გრაფიკულია, კარიბჭეებისა ღრმა და პლასტიკური; შიგნით ბაზისებსა და სვეტისთავებზე რელიეფები იყო, კედლებსა და იატაკზე მოზაიკა, რომლის ფრაგმენტები იატაკზე დღესაც ჩანს, სამხრეთ კარიბჭეში ღვთისმშობლის ფრესკის კვალია. 1650–1652 წლების რუსი ელჩები სპილენძით გადახურულ თექვსმეტწახნაგა გუმბათს, რვა მრგვალ სვეტსა და ოქროს გვირგვინიან ღვთისმშობლის ხატს აღწერდნენ.

2003–2008 წლების არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ დაადგინა, რომ ტაძარი რამდენიმე ნაგებობაზეა დაშენებული: ენეოლით-ადრებრინჯაოს ხანის კვალზე, წინარეანტიკურ შენობაზე, VI საუკუნის 30-ზე 25 მეტრის ბაზილიკაზე, რომელიც სავარაუდოდ სპარსელებმა დაანგრიეს, და VII–VIII საუკუნეების „ქუთათისის საყდარზე“, სადაც ქართლის ერისმთავარი სტეფანოზი დაკრძალეს. ტაძრის წარწერა ამბობს „ოდეს განმტკიცნა იატაკი, ქორონიკონი იყო 223“ — 1003 წელი — და თარიღი არაბული ციფრებითაა, რაც მათი ხმარების უადრესი შემთხვევაა საქართველოში; ოსტატის სახელი გადაშლილია. 1952 წლიდან ვახტანგ ცინცაძის პროექტით ნანგრევი ანასტილოზის წესით გამაგრდა და ნაწილობრივ აიგო, 2009–2012 წლებში კი ანდრეა ბრუნოს თანამონაწილეობით გუმბათი და დასავლეთი მკლავი აღადგინეს — ავთენტური 400-მდე ჩუქურთმიანი კვადრი თავის ადგილს დაუბრუნდა, დასავლეთ მკლავი კი, სადაც ავთენტური მასალა არ იყო, ძველთან თავსებადი თანამედროვე სტრუქტურით შეივსო; 2012 წლის 17 აგვისტოს გუმბათზე ვანო გრემელაშვილის ესკიზით დამზადებული 2-მეტრიანი, 300-კილოგრამიანი ბრინჯაოს ჯვარი დაიდგა.

ბაგრატ III-მ, „აფხაზთა, ქართველთა, რანთა და კახთა“ მეფემ, რომელმაც თბილისის გარდა ყველა ქართული მიწა გააერთიანა, ერთიანობის სიმბოლოდ 978–1122 წლების დედაქალაქ ქუთაისში დედის, გურანდუხტ დედოფლის შემწეობით გრანდიოზული საკათედრო ტაძარი ააგო, რომელიც 1003 წელს „განგებითა დიდითა და მიუწდომელითა“ აკურთხა — ყველა მახლობელი ხელმწიფის, კათალიკოსისა და დიდებულის მონაწილეობით; სამუშაოები 1008 წლამდე გაგრძელდა. ვახუშტი ტაძარს „სოფიის კენჭით შინაგან ქმნულად და სპეტაკითა, წითლითა და ჭრელითა მარმარილოთა“ აღწერს. ტაძარში 1014 წელს გიორგი I ეკურთხა და 1027 წელს დაიკრძალა, 1230 წელს დავით რუსუდანის ძე, 1259 წელს დავით ნარინი, 1414 წელს ალექსანდრე I, ხოლო 1490 წლიდან, როცა ქუთაისი იმერეთის დედაქალაქი გახდა, იმერეთის მეფეები; XI საუკუნეში თურქ-სელჩუკებმა ქუთაისი დაწვეს, 1510 წელს ოსმალებმა, რისი ხანძრის კვალიც არქეოლოგებმა ინტერიერში დაადასტურეს. 1666 წელს ოსმალებმა ქუთაისის ციხე დაიკავეს და 1691 წელს, არჩილ მეფის ალყისას, ტაძარს ოთხივე კუთხეში თოფის წამალი ჩაუწყეს და ააფეთქეს — ჩამოიქცა გუმბათი, მარმარილოს პერანგი და სვეტები სამცხეში წაიღეს; 1740 წელს ნანგრევი იარაღის საწყობად აქციეს, 1770 წელს კი გენერალ ტოტლებენის ზარბაზნებმა, რომლებიც ციხეს მწვანეყვავილას კონცხიდან ესროდნენ, აღმოსავლეთი კედელი კიდევ უფრო დააზიანა, და სოლომონ I-მა ციხის კედლები თავად დაანგრია, ოსმალები რომ აღარ დაბრუნებულიყვნენ.

1770 წლიდან სოლომონ I-მა სამხრეთ კარიბჭეში ეკლესია მოაწყო, რომელიც 1820-იან წლებამდე ქუთათელი ეპისკოპოსის, 1871 წლამდე იმერეთის ეპარქიის კათედრა იყო; 1833 წელს დიუბუა დე მონპერემ ნანგრევი „საქართველოს ყველაზე შესანიშნავ ძეგლად, კიევის სოფიის ტაძარზე ბევრად აღმატებულად“ შეაფასა, 1837 წელს სინოდის არქიტექტორმა რიპარდმა საშიში კედლების დანგრევა 700 მანეთად შეაფასა, მაგრამ დრო არ ეყო და ნანგრევი გადარჩა; 1881 წელს რუსეთის არქეოლოგთა V ყრილობამ მისი დაცვა მოითხოვა, XX საუკუნის დასაწყისში ეპისკოპოსმა გაბრიელმა ქვების გატანის შესაჩერებლად ყორე შემოავლო და 1911–1913 წლებში სამხრეთ კარიბჭეში წირვა აღადგინა. 1930 წელს საყრდენი კედლები გაამაგრეს, 1933 წელს პეტრე ჭაბუკიანმა მიწაში ჩამარხული ტაძრის დიდი ნაწილი გაწმინდა, 1936–1941 წლებში ჩუბინაშვილისა და სევეროვის გათხრებმა გეგმის აღდგენა შესაძლებელი გახადა, 1952 წლიდან ცინცაძის ექვსეტაპიანი რესტავრაცია 1994 წლამდე მიმდინარეობდა, იმავე წელს ტაძარი გელათთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა და 2001 წელს ეკლესიას გადაეცა. 2009 წელს პრეზიდენტ სააკაშვილის ინიციატივით გუმბათის აღდგენა დაიწყო; 2010 წლის ივლისში იუნესკომ ტაძარი საფრთხის ქვეშ მყოფთა სიაში შეიტანა, 2012 წლის 17 ივნისს ილია II-მ სამუშაოების შეჩერება მოითხოვა, 2012 წელს სანქტ-პეტერბურგის სესიამ იგი საფრთხის სიაში დატოვა, 2017 წელს კი მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხიდან ამოიღო, რადგან რეკონსტრუქციამ „მთლიანობა და ავთენტურობა დააზიანა“ — გელათმა სტატუსი შეინარჩუნა. 2009 წლის აგვისტოს გათხრებმა დიდგვაროვანი ქალბატონის მდიდრული სამარხი გამოავლინა, სავარაუდოდ ლეონ II-ის დედის, ხაზართა ხაკანის ასულისა. დღეს ტაძარი ქუთათელი მიტროპოლიტის კათედრაა, მთავარი დღესასწაული მარიამობაა.

ტაძარი ქუთაისის ცენტრიდან რიონის გაღმა, უქიმერიონის გორაზე დგას, წითელი ხიდიდან დაახლოებით ერთ კილომეტრში — ფეხით აღმართით ან მანქანით ტაძრის ეზომდე. ქუთაისში თბილისიდან მატარებლით ან სამარშრუტო ტაქსით ჩადიან, ქუთაისის აეროპორტი დაახლოებით 20 კილომეტრშია. ტაძარი მოქმედია და დღისით ღიაა, შესვლა უფასოა, ჩაცმულობის წესები მოქმედებს; გორიდან ქალაქი და რიონის ხეობა ჩანს.