მოწამეთას მონასტერი

მოწამეთას სამონასტრო კომპლექსი ტყიბულის მუნიციპალიტეტში, ქუთაისიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 6 კილომეტრში, მდინარე წყალწითელას — რიონის შენაკადის — მოსახვევში აღმართულ კლდოვან კონცხზე დგას, ტყიან ქარაფებს შორის; მოგზაური ალექსეი მურავიოვი წერდა, რომ „შეუძლებელია უკეთესი ადგილის შერჩევა საბერ-მონაზვნო განმარტოებისთვის“. ბაგრატისეული ეკლესია მცირე დარბაზული ნაგებობა იყო; 1844–1845 წლებში იმერეთის მიტროპოლიტ დავით წერეთლისა და წინამძღვარ პორფირი წერეთლის თაოსნობით ის გააფართოვეს, 1860-იან წლებში გუმბათი დაადგეს და 1863 წელს წმინდა ეპისკოპოსმა გაბრიელ ქიქოძემ აკურთხა — სამუშაოებს ლევან, მოსე და ფილიპე ბერეკაშვილები უძღვებოდნენ. განახლებულმა ეკლესიამ „ჩახაზული ჯვრის“ სტრუქტურა მიიღო: გუმბათი ორ კვადრატულ ბურჯსა და საკურთხევლის შვერილებს ეყრდნობა, საკურთხევლის კონქში XIV–XVI საუკუნეების ვედრების გამოსახულებაა შემორჩენილი, და ეკლესიის თავისებურება უჩვეულო ორიენტაციაა — საკურთხეველი ჩრდილოეთით აქვს. წმინდა დავითისა და კონსტანტინეს ნეშტის ლუსკუმა აღმოსავლეთ კედელთან, ხუთი საფეხურით შემაღლებულ ადგილზე დგას, მის წინ 1840-იან წლებში დამზადებული მწოლიარე ლომის ორი ხის ქანდაკებაა, ქვემოთ კი მლოცველთათვის გასასვლელია, რომელშიც სამჯერ გავლა სურვილს ასრულებს; დღევანდელი ლუსკუმა და ჩარდახი 1954 წელს ხელახლა გაკეთდა. გარე მორთულობაში ბერეკაშვილებისთვის დამახასიათებელი შუა საუკუნეების ელემენტებია: გუმბათის ყელს სამმაგ ლილვურ ნახევარსვეტებზე გადაყვანილი თაღნარი შემოწერს, სამხრეთ კარის ზემოთ მოჩუქურთმებული ჯვარია, დასავლეთ ფასადს რუსტირებულ არეში დიდი პროფილირებული თაღი, მასში ორი მცირე თაღი და ჰორელიეფური ვარდული ამკობს.

ორსართულიანი სამრეკლო ეკლესიიდან 1,5 მეტრით სამხრეთით 1845–1847 წლებშია აგებული, ჩრდილოეთ კარის თავზე წინამძღვარ პორფირის მომხსენიებელი წარწერით; 1960 წელს მის დასავლეთით ძველი კოშკის ნაშთზე წინამძღვრის სახლი დაშენდა. ეზოში შესასვლელი კარიბჭე XVI–XVII საუკუნეების კოშკის პირველი სართულია — კვადრატული, აფრებზე დაყრდნობილი ლამბაქისებრი გუმბათით — და მასთან მონასტრამდე მიმავალი გრძელი დახურული დერეფანი ებმის, რომელმაც XIX საუკუნეშიც მოქმედი ასაწევი ხიდი შეცვალა; კარიბჭის ორსავე მხარეს გალავნის ნაშთებია დიდკვადროვანი წყობით, რომელიც V–VI საუკუნეების ქუთაისის, ნოქალაქევისა და წებელდის ციხეებისას ჰგავს, და არსებობს მოსაზრება, რომ მოწამეთა უქიმერიონის ციხის იდენტურია. მონასტრის გარეთ სასტუმროს ნაშთი და XVI საუკუნის სამსართულიანი კოშკია, რომლის კედელში მედალიონში ჩასმული ბოლნური ჯვარია ჩართული — შესაძლოა, თავდაპირველი, V–VI საუკუნეების ხარების ეკლესიის დეტალი.

ადრეულ შუა საუკუნეებში აქ, ციხექალაქ წყალწითელში, ხარების ეკლესია იდგა, რომელიც 735–737 წლებში მურვან ყრუს არაბთა ლაშქარმა დაანგრია. არგვეთის მთავრები, ძმები დავით და კონსტანტინე მხეიძეები არაბთა წინააღმდეგ აჯანყდნენ, ტყვედ ჩავარდნენ, ისლამის მიღების სანაცვლოდ შეწყალებაზე უარი თქვეს და წამებით დაიღუპნენ; მათი სხეულები მდინარეში ჩააგდეს, წყალი გაწითლდა და მდინარეს წყალწითელა ეწოდა. გადმოცემით ნაპირზე ნაპოვნი ნეშტი ღვთის ხმის ბრძანებით აღმოსავლეთისკენ, მზის ამოსვლამდე წაასვენეს და გამთენიისას დამწვარი ეკლესიის ნანგრევებთან დაკრძალეს — ხარების ეკლესიის კრიპტაში. XI საუკუნეში მეფე ბაგრატ IV-მ აქ მონასტერი ააგო და ეკლესიაში წმინდა მოწამეთა საფლავი მოაწყო (ზოგი მკვლევარი „მარტვილობის“ მეფე ბაგრატს ბაგრატ V-ად მიიჩნევს), და ადგილს მოწამეთა ეწოდა; ქართულმა ეკლესიამ ძმები წმინდანებად შერაცხა, გადმოცემით კი მონასტერს გელათთან საიდუმლო გვირაბი აკავშირებდა, რომელსაც ომებში იყენებდნენ.

1844–1863 წლებში ეკლესია ბერეკაშვილებმა განაახლეს, 1845–1847 წლებში სამრეკლო აიგო; შემდგომ ეკლესია 1890-იან წლებში არქიმანდრიტმა ბესარიონ ახვლედიანმა, 1909–1912 წლებში არქიმანდრიტმა ნესტორ ყუბანეიშვილმა და 1954–1955 წლებში მიტროპოლიტმა გაბრიელ ჩაჩანიძემ შეაკეთეს. 1923 წელს ბოლშევიკებმა მონასტერი გააუქმეს და წმინდანთა ნეშტი ქუთაისის მუზეუმში გადაიტანეს, რამაც ისეთი აღშფოთება გამოიწვია, რომ ნეშტი მალე დააბრუნეს; 1954 წელს მიტროპოლიტ გაბრიელ ჩაჩანიძის მცდელობით იგი საბოლოოდ მონასტერში დაბრუნდა და ლუსკუმა ხელახლა გაკეთდა. მონასტერში ყოველწლიურად, 15 ოქტომბერს, სახალხო დღესასწაული მოწამეთობა იმართება; 2006 წლის 7 ნოემბერს მონასტერს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა, 2018 წლიდან ტურისტული ინფრასტრუქტურა მოეწყო.

მოწამეთა ქუთაისის ცენტრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 6 კილომეტრშია, გელათის გზიდან გადასახვევით — მანქანით დაახლოებით 15 წუთი, ქუთაისიდან სამარშრუტო ტაქსითაც. მანქანა პარკინგზე რჩება და ბოლო 500 მეტრი ფეხით გაივლება. მონასტერი მოქმედია და დღისით ღიაა, შესვლა უფასოა, ჩაცმულობის წესები მოქმედებს. მოწამეთობა, ძმების დავითისა და კონსტანტინეს ხსენების დღე, 15 ოქტომბერია.