სათაფლიის ნაკრძალი

სათაფლიის სახელმწიფო ნაკრძალი წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში, სოფლების გუმბრას, ბანოჯასა და ხომულის ტერიტორიაზე, სათაფლიის მთაზე მდებარეობს — ქუთაისიდან ჩრდილო-დასავლეთით 10 კილომეტრში, ზღვის დონიდან 500 მეტრზე — და იმერეთის მღვიმეების დაცული ტერიტორიების ნაწილია პრომეთეს მღვიმესთან ერთად. სახელი თაფლიდან მომდინარეობს: მთის ხვრელებსა და მღვიმეებში ველური ფუტკარი ბუდობდა და ადგილობრივები თაფლს იღებდნენ. ნაკრძალი კომპლექსურია და გეოლოგიურ, პალეონტოლოგიურ, სპელეოლოგიურ, ზოოლოგიურ და ბოტანიკურ ძეგლებს აერთიანებს: ტერიტორია დაახლოებით 350 ჰექტარია, საიდანაც 348 ტყეა — რელიქტური კოლხური ტყე წიფლით, წაბლით, რცხილით, თელით, ბზით, ძელქვით, მურყნით, ცაცხვითა და მუხით, გაუვალი ქვეტყითა და ლიანებით; ცხოველებიდან ტურა, კვერნა, მაჩვი, მელა, კურდღელი და ციყვი ბინადრობს, იშვიათად შველი და მგელი შემოდის. მთაზე ჩამქრალი ვულკანის კრატერი და ქვის ხანის ადამიანის სადგომია.

ნაკრძალი კარსტული მღვიმეებით არის მდიდარი — ხუთიდან მხოლოდ ერთია ღია, 275–405 მეტრის სიმაღლეზე; მთავარი, 1925 წელს აღმოჩენილი მღვიმე 900 მეტრის სიგრძისაა და მისი 300 მეტრი სტალაქტიტებითა და სტალაგმიტებით, განათებული უსაფრთხო ბილიკით გამოიკვლევა, ჰაერი მუდმივად გრილია. ნაკრძალის მთავარი იშვიათობა მერგელოვან კირქვაზე აღბეჭდილი მტაცებელი და ბალახისმჭამელი დინოზავრების 200-მდე ნაკვალევია, რომლებიც პეტრე ჭაბუკიანმა 1933 წელს აღმოაჩინა და რომლებიც ცარცულ პერიოდს განეკუთვნება; მათ დასაცავად საგანგებო პავილიონია აგებული, გვერდით ბიოსპელეოლოგიური მუზეუმია. 2010–2011 წლებში ნაკრძალი ტურისტებისთვის მოეწყო: ვიზიტორთა ცენტრი, პარკის შუაში კაფე, პატარა მუზეუმი, დინოზავრების ნატურალური ზომის მოდელების პარკი და მთის უმაღლეს წერტილზე კლდის კიდეზე გამოწეული მინის სათვალთვალო ბაქანი, საიდანაც ქუთაისი, კოლხეთის დაბლობი და კავკასიონი ჩანს.

სათაფლიის მთავარი მღვიმე 1925 წელს აღმოაჩინეს, დინოზავრების ნაკვალევი კი 1933 წელს ქუთაისელმა მხარეთმცოდნემ და მუზეუმის თანამშრომელმა პეტრე ჭაბუკიანმა, რომელმაც იმავე წლებში ბაგრატის ტაძარიც გაწმინდა მიწისგან; მისივე თაოსნობით 1935 წელს ახლად აღმოჩენილი მღვიმის, კოლხური ტყისა და გეოლოგიურ-არქეოლოგიური ძეგლების დასაცავად სათაფლიის ნაკრძალი დაარსდა, რომელიც 1957 წელს დღევანდელ საზღვრებამდე გაფართოვდა. ვახუშტის ინსტიტუტის სპელეოლოგიურმა ექსპედიციამ მღვიმეები საფუძვლიანად შეისწავლა; 1937 წელს კანდელაკმა და ძოწენიძემ წყალტუბოსა და სათაფლიის კარსტული მღვიმეები გამოაქვეყნეს.

საბჭოთა პერიოდში ნაკრძალი ქუთაისის საყვარელი საექსკურსიო ადგილი იყო, 1990-იან წლებში კი დაუძლურდა; 2010–2011 წლებში სათაფლიის აღკვეთილი ტურისტებისთვის სრულად მოეწყო — ვიზიტორთა ცენტრი, მუზეუმი, დინოზავრების პარკი, მინის ბაქანი და მღვიმის განათება — და 2011 წლის აპრილიდან ნაკრძალი პრომეთეს მღვიმესთან ერთად იმერეთის ყველაზე მონახულებად ბუნებრივ ძეგლებს შორისაა.

სათაფლია ქუთაისიდან 10 კილომეტრშია, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანოჯასთან — მანქანით დაახლოებით 20 წუთი, ქუთაისიდან სამარშრუტო ტაქსითაც; პარკინგი ვიზიტორთა ცენტრთანაა. ნაკრძალი ყოველდღე მუშაობს: გაზაფხულზე 10:00–18:00, ზაფხულში 10:00–19:00, შემოდგომასა და ზამთარში 10:00–17:00. შესვლა ბილეთითაა; ფასები დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საიტზე ქვეყნდება, ხოლო პრომეთეს, სათაფლიისა და ნავენახევის მღვიმეებზე ერთობლივი ბილეთიც იყიდება. ტერიტორიაზე ორი ბილიკი, მუზეუმი, საგამოფენო დარბაზები, დინოზავრების ნაკვალევის საკონსერვაციო ნაგებობა, მღვიმე და მინის პანორამული ბაქანია. პრომეთეს მღვიმე 9 კილომეტრშია.