ხვამლის მთა

ხვამლი, ძველად ხომლი, ლეჩხუმის დასავლეთ ნაწილში, ცაგერისა და წყალტუბოს მუნიციპალიტეტების საზღვარზე დგას და რიონისა და ცხენისწყლის ხეობებს ერთმანეთისგან ყოფს. ეს ცარცული კირქვებით აგებული ორმაგი კუესტაა, 2 002 მეტრი სიმაღლის, რომელიც სამხრეთისკენ 300 მეტრის ქარაფს აჩენს — სწორედ ეს თეთრი კედელი ჩანს ქუთაისიდან, გელათიდან და მოწამეთადან ჰორიზონტზე. ორივე კუესტის ჩრდილოეთი ფერდობი კარსტული ძაბრებითა და ჭებითაა დაცხრილული. მღვიმეებიდან ყველაზე ცნობილია თეკენთერი 1 400 მეტრზე: მისი ერთადერთი შესასვლელი დიდი წიფლის ფუღუროა, რომლის ქვეშ 18 მეტრის ჭა ცივი, სუფთა წყლის ტბამდე ჩადის, სიღრმიდან კი ჩანჩქერის ხმა ისმის; მეორეა ყინულოვანი მღვიმე ბოგა. მასივი შერეული ტყითაა შემოსილი, ზემოთ კი ალპური მდელოს პლატოა, რომლის კიდიდან იმერეთი, სამეგრელო და მოწმენდილ დღეს შავი ზღვა ჩანს.

ხვამლი საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი ადგილია. XIV საუკუნის „ასწლოვანი მატიანე“ მოგვითხრობს, რომ 1259 წელს, მონღოლთა ბატონობისას, ბიძაშვილებმა დავით VI ნარინმა და დავით VII ულუმ სამეფო გაიყვეს და ხომლის საჭურჭლიდან მხოლოდ ცალკეული ნივთები წაიღეს — ნარინს „სახელგანთქმული ალმასის ჯაჭვი, გრდემლის მსგავსად გამოკვეთილი ძვირფასი ქვა და უნახავი სიდიდის მარგალიტი“ ერგო, საგანძურის დიდი ნაწილი კი მღვიმეებში დარჩა. მარი ბროსე წერს, რომ 1840-იან წლებში თავადმა დადიანმა აქ გათხრები აწარმოა უშედეგოდ; 2000-იან წლებში ქართული პრესა ნაცისტებისა და საბჭოთა სპეცსამსახურების საიდუმლო ძიებებზეც წერდა. მასივზე XII–XIII საუკუნეების წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევებია, რომლის 1910 წელს ნაპოვნი წარწერა სვანთა ერისთავ იოანეს ასახელებს; დღევანდელი ეკლესია XX საუკუნის დასაწყისში ძველის ადგილზე აიგო და ხვამლობის დღესასწაულზე, ზაფხულში, გამთენიისას წირვა იმართება.

ანტიკური ლეგენდა ხვამლს პრომეთეს — ქართული ვარიანტით ამირანის — მიჯაჭვის კლდედ ასახელებს: 1850-იან წლებში იტალიელი მოგზაური პიზაგალი ბერძნულ წყაროებზე დაყრდნობით სწორედ აქ ეძებდა არგონავტებისა და პრომეთეს კვალს და გააოცა, რომ ადგილობრივებმა ლეგენდა იცოდნენ და პრომეთეს ღვიძლის მკორტნელი სვავის მონადირებას ზეიმობდნენ. ჟიულ ვერნმა „შეუპოვარ კერაბანში“ ხომლის კლდე ქუთაისის თავზე მიჯაჭვული პრომეთეს ადგილად ახსენა. კიდევ ერთი გადმოცემით, ახლომდებარე ვერძისთავის წყაროს მონაცვლე დინებას მღვიმეებში მცხოვრები უკვდავი გველეშაპის მოძრაობა იწვევს. 2020 წლის 23 ივლისიდან ხვამლი ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლია და დაგეგმილი აღკვეთილის ტერიტორიაა.

ვახუშტი ბატონიშვილის განმარტებით, მთას სახელი სიმაღლის გამო ჰქვია — „ხომლი“ ძველ ქართულად თანავარსკვლავედს ნიშნავს. ჟამთააღმწერელი, „ქართლის ცხოვრება“ და ივანე ჯავახიშვილი ხვამლს ქართველ მეფეთა საჭურჭლის სამალავად იხსენიებენ: მონღოლთა შემოსევების დროს სამეფო განძი სწორედ ლეჩხუმის მიუვალ მღვიმეებში ინახებოდა, და როცა 1259 წელს ორმა დავითმა ქვეყანა გაიყო, ხომლის საგანძურიდან მხოლოდ ნაწილი წაიღეს. ლეჩხუმის ეს კუთხე საუკუნეების განმავლობაში ბარიდან ატანილი საეკლესიო სიწმინდეების საცავი იყო.

ხვამლის ქვაბ-სახიზარი ომიანობის დროს მოსახლეობის თავშესაფარიც იყო, მწვერვალზე კი XII–XIII საუკუნეებში წმინდა გიორგის ეკლესია იდგა. 1840-იან წლებში დადიანმა განძი უშედეგოდ ეძება, 1850-იან წლებში პიზაგალიმ პრომეთეს კლდე, 1910 წლის გათხრებმა კი სვანთა ერისთავ იოანეს სამშენებლო წარწერა აღმოაჩინა. XIX საუკუნის ევროპელი მოგზაურების ჩანაწერებით ხვამლი ჟიულ ვერნის რომანშიც მოხვდა.

2000-იან წლებში ხვამლის არქეოლოგიური კვლევა ქართული მედიის ყურადღების ცენტრში მოექცა, 2011 წელს კი გარემოსდამცველები ნამახვანის ჰესების კასკადისა და ტვიშის კაშხლის ზეგავლენას შიშობდნენ. 2020 წლის 23 ივლისს მთავრობის დადგენილებით ხვამლს ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორია მიენიჭა და იმავე წელს ოყურეშიდან ასფალტიანი გზა აიყვანეს, რამაც ყოფილი 30-კილომეტრიანი ლაშქრობა ორკილომეტრიან ასვლად აქცია.

ხვამლის პარკინგი ქუთაისიდან მანქანით საათნახევარ-ორ საათშია: ქუთაისი–წყალტუბო–ცაგერის გზაზე 55 კილომეტრის შემდეგ, ოყურეშთან, მაჩვენებელზე მარჯვნივ უხვევთ და 2020 წელს დაგებული ასფალტით კიდევ 30–40 წუთში 1 700 მეტრზე მდებარე მოედანზე ადიხართ; გზა ციცაბოა, მაგრამ სედანითაც გასავლელი. აქედან მწვერვალამდე 2 კილომეტრი და 300 მეტრი აღმართია — ეკლესიამდე ტყის ბილიკით, შემდეგ ქვიანი პლატოთი, ყვითელი ნიშნულებით; ასვლა-ჩამოსვლა 2–3 საათი. ქუთაისის ცენტრალური ავტოსადგურიდან ცაგერის სამარშრუტო ტაქსი 11:00, 14:00 და 16:00 საათზე გადის, ოყურეშთან ჩამოდით — იქიდან პარკინგამდე 14 კილომეტრია ფეხით ან ტაქსით; ქუთაისიდან ტაქსი ერთი მიმართულებით 70 ლარამდეა. ტვიშის მხრიდან, რიონის ხეობიდან, 14-კილომეტრიანი ბილიკი ადის. შესვლა უფასოა, ბილეთი და ნებართვა არ სჭირდება; წყარო გზაზე, მოსახვევამდეა, მწვერვალზე წყალი არ არის. საუკეთესო დრო აპრილიდან ნოემბრამდეა.