მარტვილის მონასტერი

მარტვილის მონასტერი მარტვილის მუნიციპალიტეტის ცენტრის მახლობლად, კონცხად გამოწეულ მთის თხემზე დგას, საიდანაც ცხენისწყლისა და აბაშის ველები და თითქმის მთელი იმერეთი და სამეგრელო მოჩანს; კომპლექსი გალავნითაა შემოსაზღვრული, მთავარი ტაძარი ღვთისმშობლის მიძინების სახელობისაა. ადგილი უხსოვარი დროიდან წარმართული სალოცავი იყო: ბორცვზე უზარმაზარი მუხა — მეგრულად „ჭყონი“ მუხას ნიშნავს — ნაყოფიერებისა და ოჯახის კეთილდღეობის მფარველი კაპუნიას ბომონი იდგა, რომელსაც ქურუმები-ჭყოინდარები ჩვილებს სწირავდნენ; ქრისტიანობის მიღების შემდეგ მუხა მოჭრეს და მის ფესვებზე, ანდრია პირველწოდებულის სახელზე, პირველი ეკლესია ააგეს. VII საუკუნის ბოლოს აიგო მარტვილ-ჭყონდიდის ტაძარი, რომლის ტრაპეზი დაფლულ სიწმინდეს — მოჭრილი მუხის ფესვებს — დაეფუძნა.

ტაძარი გეგმით მცხეთის ჯვრის ტიპის ტეტრაკონქია, მაგრამ მას არ იმეორებს: ხუროთმოძღვარმა გუმბათის დიამეტრი შეამცირა და კუთხის ნიშები გაზარდა, აფსიდების მკლავები ჩააღრმავა, კუთხის სათავსები გაადიდა, კვადრატიდან მრავალწახნაგაზე გადასასვლელ ტრომპებს კი ერთიმეორეზე გადმოკიდებული პატარა კამარების საფეხურისებრი სახე მისცა — ასე რომ, ჯვარზე მცირე ზომის მიუხედავად, დამოუკიდებელი მხატვრული ნაწარმოები შექმნა; კონუსური გუმბათი ყელის კედლებს ეყრდნობა. X საუკუნეში ჯვრის ტოტები მოშალეს და ეკვდერები მიაშენეს, ხელუხლებელი მხოლოდ აღმოსავლეთის წახნაგოვანი შვერილი აფსიდი დარჩა, ორივე მხარეს ღრმა ნიშით; რუსი მკვლევრები ვინოგრადოვი და კოსოუროვი ფასადის დეკორში ახთამარის წმინდა ჯვრის ტაძრის მიბაძვას ხედავენ. ინტერიერში XIV–XVII საუკუნეების ფრესკები და ჩიქოვანთა პორტრეტებია; ტაძრის ჩრდილოეთით მცირე ორსართულიანი ნაგებობა დგას ზედა სართულზე გუმბათოვანი ეკლესიით, სამხრეთ-დასავლეთით კი სვეტად წოდებული შენობის ნანგრევებია, სადაც ისტორიკოსის ცნობით XI საუკუნის დასაწყისში მესვეტე ცხოვრობდა.

თურქ-არაბთა შემოსევებმა VII საუკუნის ტაძარი ძლიერ დააზიანა, და X საუკუნეში აფხაზთა მეფე გიორგი II-მ იგი საფუძვლიანად შეაკეთებინა — „ქართლის ცხოვრება“ სწორედ მას მიაწერს ჭყონდიდში ტაძრის აშენებას, საეპისკოპოსოს დაარსებასა და მის მრავალი მოწამის ნაწილით შემკობას; მას შემდეგ ტაძარს მარტვილი შერჩა სახელად, ეპისკოპოსებს კი ჭყონდიდელები ეწოდათ. X საუკუნეში აქ მოღვაწეობდა ჰიმნოგრაფი იოანე მინჩხი, ბაგრატ IV-მ ჭყონდიდი სამოღვაწეო კათედრად გიორგი მთაწმინდელს მიუჩინა და, „ქართლის ცხოვრების“ ცნობით, თავად ბაგრატ IV მარტვილის მონასტერშია დაკრძალული. მონასტერში კრიპტერია — გადამწერ ბერთა სამყოფი — იყო, სადაც წიგნები ითარგმნებოდა და ორიგინალური თხზულებები იქმნებოდა; აქაურ მწიგნობართა შორის იყო XI საუკუნის გიორგი ჭყონდიდელი, დავით აღმაშენებლის აღმზრდელი.

XVIII საუკუნეში, როცა სამეგრელოში ჩიქოვანთა შტო მართავდა, ტაძარი დადიანთა საძვალედ იქცა და 1903 წელს აქ სამეგრელოს უკანასკნელი მთავარი ნიკოლოზ დადიანი დაიკრძალა. საბჭოთა პერიოდში მონასტერი დაიხურა და 1998 წელს განახლდა. 2006 წლის 7 ნოემბერს ტაძარი საქართველოს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავ ძეგლთა ნუსხაში შევიდა; ქალაქის ცენტრიდან მონასტრამდე საბაგირო გზა ადის.

მონასტერი მარტვილის ცენტრის თავზე, გორაზე დგას — ქალაქიდან მანქანით ან საბაგიროთი ადიან; მარტვილი ქუთაისიდან 50 და სენაკიდან დაახლოებით 35 კილომეტრშია. ეს ჭყონდიდის ეპარქიის მოქმედი მონასტერია; გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ.