შაორის წყალსაცავი

შაორის წყალსაცავი, რომელსაც ხალხი უბრალოდ შაორის ტბას ეძახის, რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, შაორის ქვაბულში ჩაწოლილა — ზუსტად იქ, სადაც ქუთაისიდან ნაკერალას უღელტეხილით გადმოსული გზა რაჭაში შედის. ტბა სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ 7,1 კილომეტრზეა გაჭიმული, უდიდესი სიგანე 2,7 კილომეტრია, ფართობი 9,2 კვადრატული კილომეტრი, უდიდესი სიღრმე 14,5 მეტრი, საშუალო 9,8, წყლის მოცულობა კი 90,6 მილიონი კუბური მეტრი. ის შენაკადებითა და უშუალოდ ზედაპირზე მოსული ნალექით საზრდოობს — აქ წელიწადში 1 500 მილიმეტრი მოდის. ქვაბული ქვედაცარცული კირქვებითაა აგებული და კარსტი ძლიერ არის განვითარებული: წყალსაცავამდე აქ ორი პატარა კარსტული ტბა, ხარისთვალი და ძრიხისთვალი იყო, რომლებიც დღეს წყლის ქვეშაა. ნაპირები მეტწილად დაბალი და დამრეცია, ზოგან ფლატეებით, გარშემო ფართოფოთლოვანი ტყეა, ტბის თავზე კი სოფელი ნიკორწმინდა და მისი XI საუკუნის ტაძარი დგას.

წყალსაცავი 1950-იან წლებში შაორჰესისთვის შეიქმნა: 11,5 მეტრის სიმაღლისა და 1 210 მეტრის სიგრძის ქვაყრილის კაშხალი მდინარე შაორს აგუბებს, რომელიც კარსტულ ძაბრებში პერიოდულად ქრებოდა, და წყალს 3 750 მეტრის არხით, 1 326 მეტრის გვირაბითა და 2 895 მეტრის მილსადენით ყვირილის აუზში, ტყიბულის ხეობაში გადაისვრის — 478 მეტრის დაწნევით, რაც საქართველოში ყველაზე მაღალია. პირველი აგრეგატი 1955 წელს ამუშავდა, სადგურის სიმძლავრე 40 მეგავატია. ასე რომ, შაორი რაჭაშია, მისი ელექტროენერგია კი იმერეთში იბადება.

დღეს შაორი რაჭის ერთ-ერთი ყველაზე ხალხმრავალი დასასვენებელი ადგილია: ნაპირზე კარავს დგამენ, პიკნიკს მართავენ, ზაფხულში ცურავენ, მეთევზეებს კობრი და კალმახი მოჰყავთ, ტყეში სოკოსა და კენკრას კრეფენ, ნაკერალას ქედზე კი ტბის თავზე ბილიკი ადის. ყველაზე ლამაზი შემოდგომაზეა, როცა ტბის გარშემო ტყე წითლდება და წყალში ნიკორწმინდის ქედი ირეკლება.

შაორის ქვაბული ყოველთვის წყლის ადგილი იყო: კარსტულ ფსკერზე ორი პატარა ტბა, ხარისთვალი და ძრიხისთვალი იწვა, მდინარე შაორი კი ძაბრებში იკარგებოდა და მიწის ქვეშ მიედინებოდა — ვახუშტი ბატონიშვილის აღწერაში რაჭის ეს კუთხე ტყიანი და ტბიანია. ნიკორწმინდის XI საუკუნის ტაძარი ქვაბულის თავზე იმიტომაც აიგო, რომ აქედან ნაკერალას უღელტეხილისა და ბარისკენ მიმავალი გზა ჩანდა.

XX საუკუნის შუა ხანებში საბჭოთა ენერგეტიკამ ქვაბული ბუნებრივ რეზერვუარად გამოიყენა: შაორ-ტყიბულის კასკადის ზედა საფეხურისთვის 1950-იან წლებში მიწაყრილის კაშხალი აიგო, ხოლო წყალი გვირაბით ყვირილის აუზში გადაისროლეს — 478 მეტრის დაწნევაზე. შაორჰესის პირველი აგრეგატი 1955 წელს ჩაირთო და სადგური დღემდე საქართველოს ყველაზე მაღალდაწნევიანი ჰიდროელექტროსადგურია. ტბამ ძველი კარსტული ტბები დაფარა და სოფელ ნიკორწმინდის ქვემოთ ახალი ლანდშაფტი შექმნა.

2007 წლიდან შაორჰესი ჩეხურ კომპანია „ენერგო-პროს“ ეკუთვნის. წყალსაცავი დღეს რაჭის ტურისტული მარშრუტების ნაწილია — ქუთაისიდან ნიკორწმინდისა და ამბროლაურისკენ მიმავალი ყველა გზა მის ნაპირზე გადის.

შაორი ქუთაისიდან ტყიბულისა და ნაკერალას უღელტეხილის გავლით დაახლოებით 60 კილომეტრშია, ამბროლაურიდან — დაახლოებით 20-ში; ასფალტიანი გზა ტბის ნაპირს მიუყვება და ნაპირამდე რამდენიმე ადგილას ჩასასვლელია. ამბროლაურის სამარშრუტო ტაქსი ქუთაისის ავტოსადგურიდან დადის. ტბა ღიაა, შესვლა და კარვის დადგმა უფასოა, ბილეთი და ნებართვა არ სჭირდება; საკვები და ღამისთევა ამბროლაურსა და მიმდებარე სოფლებშია. თევზაობის წესები ადგილზე გადაამოწმეთ. ყველაზე ლამაზი შემოდგომაზეა.